Baanbreker

Onderzoeksjournalist Jeroen Trommelen

‘Uiteindelijk is er altijd een gevolg’





Lees verder  

Na vijf jaar neemt hoofdredacteur Jeroen Trommelen afscheid van Investico. Met talloze reconstructies en onthullingen fungeert het platform voor onderzoeksjournalistiek als een ‘early warning systeem’ van de democratie, stelt hij. ‘Door zaken te signaleren, voorkomen we dat de situatie gierend uit de bocht vliegt.’

 

Investico huist in een levendige buurt in Amsterdam Oud-West met zelfs op een doordeweekse dag volle terrassen en gezellige koffietentjes. Maar in het redactielokaal in het voormalige Wilhelmina Gasthuis, met uitzicht op een parkachtige tuin, hangt een bijna serene sfeer. Naast Jeroen Trommelen is alleen diens opvolger Thomas Muntz aanwezig, de rest werkt in afwachting van een coronavaccinatie thuis. Niets aan het interieur verwijst naar de voormalige functie van deze ruimte als verpleegafdeling van de afdeling chirurgie. Filmposters van ‘All the president’s men’ en ‘The Post’ herinneren de journalisten waarvoor ze hier zitten: met grondig journalistiek onderzoek het maatschappelijk debat voeden.

Baanbreker Jeroen Trommelen - Posters

Sinds 2016 heeft Jeroen Trommelen (64) de leiding over vier vaste medewerkers en veertien freelancers. In die tijd sleepte de redactie verschillende nominaties en prijzen in de wacht. Bijzonder aan het platform is dat het zelf geen publicerend orgaan is. Altijd wordt een partnerschap gezocht met andere media, vaak ook met verschillende tegelijkertijd. Zo was de recente onthulling dat met de nieuwe vergunningsregels juist méér stikstof wordt uitgestoten een gezamenlijke productie van weekblad De Groene Amsterdammer, 1Vandaag en vier regionale Brabantse kranten.

 

Jeroen Trommelen

Jeroen Trommelen (64) werkte 35 jaar bij de Volkskrant als (onderzoeks)journalist. Hij schreef verschillende boeken, waaronder Gowtu (over de Surinaamse goudkoorts) en het Handboek Milieu. Daarnaast was hij bestuurder en voorzitter van de Nederlands-Vlaamse Vereniging voor Onderzoeksjournalistiek, VVOJ. Trommelen ontving diverse journalistieke prijzen waaronder de Daniel Pearl Award van het internationale consortium van onderzoeksjournalisten, ICIJ. In 2013 won hij de Tegel met de onthulling dat 50-plus-leider Henk Krol, die strijdt voor hogere pensioenen, als ondernemer zelf zijn pensioenpremies niet betaalde en personeel berooid achterliet. Sinds 2016 is hij hoofdredacteur van Investico, platform voor onderzoeksjournalistiek. Per 1 september start Jeroen Trommelen als Ombudsman bij de Volkskrant.

Gifschandaal

Samenwerking is volgens de hoofdredacteur de motor achter het succes van het grootste onderzoeksplatform van Nederland. ‘Natuurlijk moet je dat niet doen met twee naaste concurrenten. Dus niet met én de Volkskrant én Trouw, zij zouden er dan ook geen capaciteit voor vrijmaken. Bovendien gaat dat ten koste van de pluriformiteit. Maar een omroep en een krant, dat gaat prima samen. Je versterkt elkaar en zorgt tegelijkertijd voor meer bereik.’ Coalities tussen omroepen en dag- en weekbladen waren lange tijd taboe. Media bevochten elkaar juist voor de beste scoop. Maar volgens Trommelen denken nieuwsconsumenten daar veel ontspannener over. Het maakt ze niets uit wie bij het Toeslagenschandaal de primeur had, RTL of Trouw. ‘Het publiek wil niet weten wie de eerste was maar of een zaak goed is uitgezocht. Als media hebben samengewerkt, is dat een signaal voor kwaliteit.’

Zelf begon Trommelen zijn loopbaan in de journalistiek op de klassieke manier. Hij werd tot twee keer toe uitgeloot voor de journalistiekopleiding, dus ging hij als leerling aan de slag bij dagblad De Stem in Breda. Na drie jaar stapte hij over naar de Volkskrant en werd in eerste instantie gestationeerd in Rotterdam. Hij versloeg er eind jaren 70 onder meer het eerste grote gifschandaal van het land. Het dorp Lekkerkerk, onder de rook van Rotterdam, bleek ‘letterlijk gebouwd op gifvaten’. Tegelijkertijd was het een tijd van grote sociale onrust, met wilde havenstakingen tegen het opheffen van arbeidspools en onzekerheid voor de havenarbeiders.

Structuurvragen

In de 35 jaar bij de Volkskrant schreef hij over de meest uiteen­lopende maatschappelijke onderwerpen. Met de groei van zijn dossierkennis kwamen vanzelf de vervolgvragen. ‘Je gaat dan beter zien wat je nog niet weet en wat er wordt verzwegen. 

Ik vermoed dat elke journalist wel deze behoefte kent aan verdieping en zo moeilijk is onderzoek nou ook weer niet. Met een flinke dosis nieuwsgierigheid en koppigheid stoot je vanzelf door.’ Toch wordt niet elke journalist onderzoeksjournalist, erkent hij. ‘Ik zie het als een specialisme waarin je jezelf kunt bekwamen, zoals je dat ook kunt in nieuwsverslaggeving en interviewen.’ Een onderzoeksjournalist maakt zijn eigen hypotheses, niet gedicteerd door de waan van de dag. Zelf noemt hij dat ‘structuurvragen’ die altijd gaan over de processen die schuilgaan achter de actualiteit. Zo begon zijn eerste klus op de in 2006 gevormde onderzoeksredactie van de Volkskrant met een ANP-persbericht over een opstand in Ivoorkust. Het spoor leidde naar het in olie handelende Nederlandse bedrijf Trafigura. ‘Ik had kennis van gifstortingen en van de scheepvaart en ben erin gedoken.’ Samen met The Guardian, BBC en een Noorse omroep onthulde Trommelen hoe Trafigura de vergiftiging van dertigduizend West-Afrikanen in de doofpot wilde stoppen. De artikelenreeks leverde hem een internationale prijs voor onderzoeksjournalistiek op.

Baanbreker Jeroen Trommelen_1946

‘Serieuze media moeten zich onderscheiden van snelle clicks en meningen die je op elke straathoek haalt’

De afgelopen tien jaar nam onderzoeksjournalistiek ook internationaal een grote vlucht. Mede dankzij de internetrevolutie die het vinden en delen van informatie zoveel makkelijker heeft gemaakt. Maar óók omdat serieuze media werden gedwongen zich te onderscheiden van de ‘makkelijke clicks en snelle meningen die je op elke straathoek kan halen’. Ook al zijn er naar zijn smaak nog steeds redacties die ‘van twee walletjes eten’ omdat ze de keuze voor een eigen onderzoeksredactie niet durven te maken en ook blijven inzetten op de snelle muiskliks. ‘Ik ben ervan overtuigd dat de lezer van een serieus medium daar helemaal niet naar op zoek is.’

Hoofdredacteur Investico Jeroen Trommelen
Investico

ASN Foundation steunt onderzoeksjournalistiek

Onafhankelijke, verdiepende journalistiek levert de bouwstenen voor een goed geïnformeerd maatschappelijk en politiek debat. Dat deze journalistiek bestaat lijkt vanzelfsprekend in ons land, maar is het niet. Daarom steunt de ASN Foundation zowel Investico als de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Beide zetten zich in voor onafhankelijk, grondig en structureel journalistiek onderzoek om het publieke debat beter te kunnen voeden. De steun van de ASN Foundation gebruikt Investico voor het in stand houden van de organisatie.

Verwondering

Maar onderzoeksjournalistiek is óók arbeidsintensief en het budget van redacties is beperkt. Een gemiddeld artikel vergt al snel veertig werkdagen, met een maximum van drie maanden. De bescheiden vergoedingen in de dag- en weekbladjournalistiek zijn bij lange na niet genoeg om de kosten te dekken. Investico is aangewezen op particuliere én overheidssponsoren, zoals het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek die garant staan voor de onafhankelijkheid van de redactie. Aan elk onderzoek werken minstens twee journalisten. ‘Omdat je dan meer mensen hebt die hun verwondering laten werken. Tegelijkertijd houd je elkaar scherp.’ Elk jaar leidt Investico een nieuwe lichting onderzoeksjournalisten op. Tijdens een intensieve masterclass werkt een groep van vier tot vijf deelnemers zes maanden lang gezamenlijk aan een groot onderzoek. 

interview Jeroen Trommelen

‘Door nieuwe feiten die onderzoeksjournalisten aandragen, hebben ze een belangrijke functie in het maatschappelijk debat’

Heilige huisjes 

Hij vindt het een luxe dat onderzoeksjournalisten in Nederland zelf hun onderwerpen kunnen kiezen en maatschappelijke kwesties kunnen agenderen die buiten de waan van de dag vallen en anders onderbelicht zouden zijn. Door de nieuwe feiten die ze aandragen hebben ze een belangrijke functie in het maatschappelijk debat. ‘Wij zorgen voor een earlywarningsysteem, we kunnen zaken signaleren voordat ze gierend uit de bocht vliegen.’ Hij is ervan overtuigd dat het Toeslagenschandaal niet zo was geëscaleerd als de onderzoeksjournalistiek er eerder op had kunnen duiken. En nee, daarmee voeden Trommelen en zijn collega’s niet het anti-establishment-gevoel, vindt hij. ‘Dingen gaan nu eenmaal fout.

Waar het om gaat, is dat ze uiteindelijk worden gecorrigeerd.’ Gelukkig gebeurt dat meestal, direct of indirect. ‘Soms moet je geduld hebben, maar er is altijd een gevolg.’ In een enkel geval duurt dat decennia, zoals met de uitwassen van flexwerk, waarvoor de basis aan het eind van de vorige eeuw werd gelegd. Nu komen overheid, vakbonden en werkgevers daarop terug. Hij noemt een experiment als de robotrechter, dat na publicaties van Investico stopte. Ook aan de huisvesting en arbeidsvoorwaarden van arbeidsmigranten, waar Investico jaren onderzoek naar deed en in 2019 het boek ‘Uitgebuit’ over publiceerde, wordt met een commissie onder leiding van Emile Roemer eindelijk iets gedaan. Hetzelfde geldt voor de flexibele huurcontracten die Investico onderzocht. ‘Ik geef je op een briefje, die worden teruggedraaid.’ De onderwerpen die Trommelen opsomt geven de indruk dat onderzoeksjournalistiek vooral een links-progressieve bezigheid is. Maar daar is hij het niet mee eens. Meer dan eens schopte Investico tegen heilige linkse huisjes. ‘Dat biomassa niet duurzaam is, daar wilde de milieubeweging in eerste instantie niet aan.’ Ook bracht het collectief het ‘rechtse geluid’ dat sommige vormen van misdaad juist toenemen. ‘Wij ontdekten dat slachtoffers worden ontmoedigd om aangifte te doen. Dat de criminaliteitscijfers dalen, komt mede door het registratiesysteem van de politie.’

ASN Aanmoedigingsprijs

Investico-journalisten Adrian Estrada en Felix Voogt kregen in juni de ASN Aanmoedigingsprijs voor talent in de categorie 30 jaar en jonger. Zij schreven het verhaal Het stikstofprobleem van de Nederlandse veehouderij. Volgens de jury beschrijven Estrada en Voogt op overtuigende wijze hoe het komt dat de Nederlandse overheid weinig resultaat boekt.

Met zijn vertrek bij Investico eindigt ook een periode waarin Trommelen ‘acht van de zeven dagen’ aan het werk was. Helemaal afscheid nemen van de journalistiek doet hij nog niet: per 1 september start hij als Ombudsman bij zijn oude werkgever de Volkskrant om daar op verzoek van de hoofdredactie de interne ‘tegenmacht’ te gaan uit­oefenen. Ook journalisten en redacties maken fouten, stelt hij, alleen wordt dat door het kritische publiek steeds minder geaccepteerd. Bij Investico zorgde hij voor een systeem van transparante journalistiek en verantwoording afleggen, zoals via de podcast Speurwerk

Ook de Volkskrant heeft een beter omschreven beroepscode nodig met transparante ethische regels. In zekere zin gaat het onderzoeken in zijn nieuwe functie dus gewoon door, opnieuw naar processen áchter de waan van de dag. En ook nu hecht hij sterk aan zijn onafhankelijke positie. ‘Het mooie van mijn leeftijd is dat ik me geen zorgen meer hoef te maken om mijn loopbaan, ik kan mijn analyses in alle vrijheid maken.’ 

 


Naar boven 

Gerelateerde artikelen:

Gerelateerd
Generatie-expert Talitha Muusse ‘Het klimaatvraagstuk is ook een generatiedebat’

Goedgeld December 2020


Gerelateerd
Columniste Sheila Sitalsing: ‘De mens wil altijd groter, hoger, meer’

Goedgeld september 2020


Na vijf jaar neemt hoofdredacteur Jeroen Trommelen afscheid van Investico. Met talloze reconstructies en onthullingen fungeert het platform voor onderzoeksjournalistiek als een ‘early warning systeem’ van de democratie.

2/14
Loading ...