Baanbreker




Architect Marco Vermeulen

‘De toekomst is van hout’


Lees verder  

Bouwen met beton zorgt voor zo’n 9 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot. En dat terwijl er een klimaatvriendelijk alternatief bestaat: houtbouw. Dit is het moment om het roer om te gooien, vindt architect Marco Vermeulen. ‘Juist nu Nederland voor een enorme bouwopgave staat.’

 

Laten we beginnen bij het begin: wat is er mis met bouwen met beton?

‘Heel veel. Dat begint al bij het productieproces. Om beton te maken, moeten we kalksteen verhitten, een energieverslindend proces met veel CO2-uitstoot tot gevolg. Dit maakt de bouwsector tot een van de meest vervuilende industrieën ter wereld, verantwoordelijk voor zo’n 9 procent van de CO2-uitstoot. Ter vergelijking: de luchtvaart produceert ongeveer 3 procent van alle CO2-emissies. Los daarvan: kalksteen is een fossiel materiaal, en dus eindig, net als aardolie en -gas. Ook het benodigde rivierzand wordt steeds schaarser, met stijgende prijzen tot gevolg. Kortom, onze huidige manier van bouwen is sterk vervuilend, wordt steeds duurder en is op termijn dus niet houdbaar.’

 

Biedt hout een uitweg?

‘Allereerst is hout, net als andere biobased materialen (gebaseerd op biologische grondstoffen), per definitie hernieuwbaar. Je kunt altijd nieuwe bomen en gewassen aanplanten. Ze raken nooit op, zoals kalksteen en rivierzand. Maar er is nog een belangrijk voordeel: bomen en gewassen vormen een opslagdepot voor CO2. Als een boom groeit, neemt hij koolstof op. Als je het hout van deze boom vervolgens gebruikt om een huis mee te bouwen, leg je deze CO2 langdurig vast. Bovendien plant je daarna nieuwe bomen die op hun beurt CO2 opnemen. Zo transformeer je de bouwsector van een veroorzaker van klimaatverandering in een industrie die onderdeel vormt van de oplossing.’

The Dutch Mountains

(en andere bouwwerken van architect Marco Vermeulen)

Een houten multifunctioneel gebouw naast het centraal station in Eindhoven, bestaande uit twee torens, een van 100 meter, de ander 130 meter. Zodra het bouwwerk klaar is – naar verwachting in 2024 – maakt het aanspraak op de titel ‘hoogste houten gebouw ter wereld’. Dit iconische ontwerp is gemaakt door de studio die Marco Vermeulen in 2009 oprichtte. De Rotterdamse architect heeft meer in het oog springende houten bouwwerken op zijn naam staan. Zoals het Biobasecamp, een tijdelijk paviljoen dat hij maakte voor de Dutch Design Week 2019, dat symbool staat voor de ‘houten eeuw’ die aanstaande is, aldus Vermeulen. En hij werkt aan een ‘woonlandschap’, een houten woonwijk waarbij de woningen het landschap vormen waarin ze staan. Datzelfde effect realiseerde hij met het groene dak van het Biesbosch Museum dat landschappelijke en ecologische waarde toevoegt aan de omgeving. Vermeulen studeerde Bouwkunde aan de Technische Universiteit Eindhoven.

Baanbreker Marco Vermeulen_1651
Maar is hout echt geschikt om beton te vervangen?

‘Absoluut. We hebben het hier ook niet over de traditionele houtskeletbouw zoals we die van vroeger kennen. Dit gaat over bouwen met kruislaaghout, ook wel cross laminated timber (CLT) genoemd. Je verlijmt dan kruislings houtlagen, waardoor een dikke, stijve plaat ontstaat. Daaruit zaag je in de fabriek de benodigde onderdelen. Een gigantische freesmachine brengt uitsparingen aan voor deuren, ramen, leidingen en verbindingen. Zo ontstaat een soort bouwpakket: in de fabriek kun je complete secties van je gebouw assembleren, inclusief installaties, leidingwerk, enzovoort. Uiteindelijk leidt dit tot een compleet andere manier van bouwen: efficiënter, schoner en met minder fouten.’

 

En de brandveiligheid van die houten gebouwen dan?

‘Je verwacht het misschien niet, maar juist deze vorm van houtbouw is zeer brandveilig. We weten precies hoe kruislaaghout zich gedraagt in het geval van brand: het brandt twee centimeter in, dan dooft het vuur bij gebrek aan zuurstof. En laten we niet vergeten: ook een houten huis moet in Nederland voldoen aan alle vereisten van het bouwbesluit. Veiligheid is geen issue.’

 

En al dat hout: waar halen we dat vandaan?

‘Daar raken we aan een echt interessant aspect. Dat hout kunnen we voor een deel uit onze Nederlandse bossen halen door middel van duurzame bosbouw. Met name uit monotone naaldbossen die ooit zijn aangelegd om hout te oogsten voor de mijnbouw. Nu gebruiken we dit hout voor de kachel of om pallets van te maken. De CO2 die erin is vastgelegd, komt zo weer terug in de atmosfeer. Dat wordt anders als we er huizen van bouwen. Die CO2 leggen we dan langdurig vast. Door in deze naaldbossen selectief bomen te kappen en deze te vervangen door jonge loofbomen, kunnen we hout oogsten en tegelijkertijd de kwaliteit en klimaatbestendigheid van deze bossen verbeteren. Bovendien krijgen onze bossen dan ook weer economische waarde, zoals dat vroeger ook het geval was. Niet alleen een stukje groen dat je beschermt omdat het zo leuk is om er doorheen te fietsen, maar een essentieel en productief onderdeel van ons landschap. En een mooi bos bovendien: duurzame bosbouw leidt tot gezondere bossen met een grotere biodiversiteit. Op alle terreinen is dus winst te behalen.’

‘Bomen en gewassen vormen een opslagdepot voor CO2. Als een boom groeit, neemt hij koolstof op. Als je het hout van deze boom vervolgens gebruikt om een huis mee te bouwen, leg je deze CO2 langdurig vast’

interview - hout
Baanbreker foto r
Baanbreker - foto l
 
Hoeveel huizen ‘groeien’ er dan in Nederland?

‘Dat zal je verbazen. We hebben 365.000 hectare aan bos waar jaarlijks ongeveer 2,5 miljoen kuub hout groeit. Om een woning te bouwen is ongeveer 50 kuub hout nodig. Dat betekent dat je van dit hout jaarlijks 50.000 woningen kunt bouwen. In theorie kunnen we al dit hout oogsten met behoud van de bossen. De praktijk is natuurlijk anders. Niet al het hout is even geschikt en bomenkap leidt tot maatschappelijke weerstand. De belangrijkste stap die we nu moeten maken is: het hout dat in de bossen wordt geoogst, hoogwaardiger gebruiken.’

 

Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn. Als je rekensom klopt, waarom gebeurt het dan nog niet op grote schaal?

‘De bouwsector is een enorme industrie met gevestigde belangen. Van betonbouw overschakelen op houtbouw betekent dat de bouwketen ingrijpend op de schop gaat. Het bouwproces gaat er compleet anders uitzien, met een andere werkwijze en nieuwe specialismen. Nog zoiets: Nederland heeft nagenoeg geen houtverwerkende industrie meer. Die zullen we moeten opzetten. Zulke ingrijpende veranderingen gaan niet vanzelf. Daarvoor zijn externe prikkels nodig.’

Zoals?

‘Een van de belangrijkste maatregelen is het beprijzen van CO2-uitstoot, want dat is een groot gebrek in het huidige model: niemand voelt de pijn van de CO2-uitstoot. Als de prijs van beton fors stijgt, zal de bouwsector meer geneigd zijn om naar alternatieven te kijken. Nu kunnen we nog kosteloos vervuilen, waardoor er geen dringende noodzaak is om zaken anders aan te pakken.’

 
Hoe brengen we daar verandering in?

‘We hebben vooral dringend behoefte aan goede voorbeeldprojecten. Niet kleinschalig en voor de happy few, maar complete woonwijken opgetrokken uit hout. Die voorbeelden zijn nodig om woningbouwcorporaties en investeerders over de streep te trekken. Nu is het moment om die omslag te maken. Voor 2030 zijn er een miljoen nieuwe woningen nodig. Laten we een groot deel hiervan met hout bouwen, zodat we direct een grote bijdrage leveren aan onze klimaatdoelstellingen. Dat is een stuk haalbaarder en goedkoper dan CO2 opslaan onder de Noordzeebodem.’

ASN Bank omarmt houtbouw

ASN Bank onderschrijft de visie van architect Marco Vermeulen dat bouwen met biobased materialen een belangrijke rol kan spelen in de transitie naar een CO2-neutrale samenleving. ‘Graag willen we deze ontwikkeling daarom actief stimuleren en zo de rol van verbinder, aanjager en inspirator voor dit onderwerp in de financiële sector spelen’, zegt Jeroen Loots, adviseur Klimaat bij de bank. ASN Bank is daarom aangehaakt bij de strategische verkenning van biobased bouwen die in opdracht van twee ministeries wordt uitgevoerd; het ministerie van BZK (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) coördineert dit traject. ‘Onze doelstelling om een klimaatneutrale bank te worden, hebben we gehaald. De volgende stap is om uit te groeien tot een klimaatpositieve bank. Met andere woorden: dat we via onze financieringen en beleggingen meer CO2 uit de atmosfeer opnemen dan we aan uitstoot veroorzaken. Bouwen met hout – en de CO2-opslagdepots  die houten bouwwerken vormen – biedt daartoe een uitgelezen kans. En er is meer winst: het bosareaal in Nederland uitbreiden en de woningvoorraad verduurzamen. Dus helpen we graag mee deze ontwikkeling verder aan te jagen. Allereerst met onze expertise om CO2-doelstellingen meetbaar te maken. Maar natuurlijk ook als mogelijke financier van houtbouwprojecten.’

Baanbreker Marco Vermeulen_1654
En nu concreet: hoe krijgen we de bouwwereld zover?

‘Daarover zijn we hard aan het nadenken. In opdracht van de rijksoverheid werken we aan een strategische verkenning van de rol die houtbouw kan spelen bij de bouw van die een miljoen woningen. Als onderdeel daarvan smeden we een coalitie van partijen die hiermee aan de slag willen. Met bouwbedrijven, corporaties, investeerders en ook met ASN Bank. Een van de doelen is om een grootschalig project van de grond te tillen. De eerste keer zal dat lastig zijn, maar je hebt zo’n voorbeeldproject nodig om te bewijzen dat je dit kunt opschalen.’

 
De toekomst is dus van hout? Hoe optimistisch ben je? 

‘Zeer optimistisch. Dit gaat lukken. Vergelijk het met de omschakeling naar elektrisch rijden. Tien jaar geleden was iedereen daar sceptisch over, nu zie je dat er geen weg meer terug is. Zo gaat het hiermee ook. Bouwen met beton en staal behoort uiteindelijk tot het verleden. We moeten alleen nog de Tesla onder de woningen bouwen, een ‘gamechanger’. Daar zijn we nu hard mee bezig.’

Woon je zelf in een houten huis?

‘Pijnlijke vraag, haha. Nee, helaas. Mijn buren wel. Zo ben ik op het spoor van houtbouw gekomen. Terwijl de bouw van mijn betonnen woning eindeloos duurde, stond het houten huis van de buren er razendsnel. Ik stond perplex. Het was ook nog eens milieuvriendelijk en met een heel prettig binnenklimaat. Want daar hebben we het niet eens over gehad: de vochtabsorberende eigenschappen van hout, waardoor je er heel gezonde woningen mee kunt bouwen. En ze ruiken ook nog eens lekker!’

Zelf kijken: Houtbouwers

Marco Vermeulen is een van de architecten die aan het woord komt in ‘Houtbouwers’. Deze aflevering van het televisieprogramma Tegenlicht staat volledig in het teken van bouwen met biobased materialen, met voorbeelden uit binnen- en buitenland.

vpro.nl/programmas/tegenlicht


Baanbreker Marco Vermeulen - garage


Naar boven 

Gerelateerde artikelen:

Gerelateerd
Klimaatneutraal positief

Goedgeld december 2019


Gerelateerd
Planoloog en onderzoeker Peter Pelzer over de stad in de toekomst

Goedgeld Oktober 2018


Baanbreker: architect Marco Vermeulen. Bouwen met biobased materialen kan een belangrijke rol spelen in de transitie naar een CO2-neutrale samenleving

2/13
Loading ...