Baanbreker



Klimaatadvocaat Koos van den Berg

‘Rechter moest gevaarlijke impasse doorbreken’


Lees verder  

Hij was het juridische brein achter de Urgenda-klimaatzaak, maar trad hierover zelden naar buiten. ‘Klimaatadvocaat’ Koos van den Berg blikt terug op de rechtszaak die de overheid dwong om zich te houden aan de eigen norm: de CO2-uitstoot met een kwart verminderen ten opzichte van 1990. ‘Politiek zit dit thema muurvast. Er moest een rechter aan te pas komen om een gevaarlijke impasse te doorbreken.’

 

Terug naar het begin, hoe raakte je bij deze zaak betrokken?

‘Marjan (Minnesma, directeur Urgenda, red.) had het boek ‘Revolutie met recht’ gelezen van Roger Cox. Het idee van een rechtszaak als hefboom voor verandering sprak haar zeer aan. Ze koppelde mij, vanuit mijn deskundigheid op het gebied van aansprakelijkheid en procederen, aan Roger. Aan het uitbrengen van de daadwerkelijke dagvaarding ging overigens een jaar vooraf. Een jaar van veel lezen, over aansprakelijkheid, maar vooral ook over klimaat en klimaatwetenschap.’

 

Zag je direct mogelijkheden?

‘Vrij snel zag ik hoe we het konden doen. Ik zag een pad, maar wist ook dat dit steil en lastig zou worden, we vroegen nogal wat. Dat heb ik ook zo tegen Marjan gezegd. Veel zou afhangen van de rechter. Die moest de urgentie van uitstootvermindering begrijpen en de moed hebben om daar de consequenties aan te verbinden die de wet volgens ons eiste.’

Koos van den Berg

Koos van den Berg studeerde Rechten in Groningen en deed daarnaast de kunstacademie. Sinds 1994 werkt hij voor Höcker Advocaten in Amsterdam. Naast de Urgenda-klimaatzaak was hij betrokken bij diverse spraakmakende rechtszaken, waaronder de parlementaire enquête over bouwfraude en de aansprakelijkheid van banken voor overcreditering van hun klanten. In 2019 won hij de Cruquius Penning 2019 voor zijn inzet voor het klimaat.

Baanbreker - foto Koos van der berg
De Nederlandse rechters krijgen internationaal veel lof. Dit wordt de belangrijkste rechtszaak van het decennium genoemd.

‘Voor het eerst in de geschiedenis wordt de staat door de rechter verplicht om te stoppen met een onaanvaardbaar gevaarlijk klimaatbeleid. En te doen wat ze jarenlang, samen met de internationale gemeenschap, roept dat er moet gebeuren: de CO2-uitstoot met een kwart verminderen ten opzichte van 1990. Wereldwijd heeft deze zaak een voorbeeldfunctie, verschillende landen gaan nu ook procederen. We waren hier natuurlijk niet aan begonnen als we geen vertrouwen hadden in de rechterlijke macht. Onze rechters staan bekend als integer, redelijk, verstandig en absoluut onafhankelijk. In Duitsland of Spanje, om maar twee voorbeelden te noemen, zijn rechters veel politieker. Het Hof heeft tot drie keer toe rationeel beslist, op basis van de feiten, kijkend naar de beginselen en uitgangspunten van ons rechtssysteem.’

 

Wat vind je van het verwijt dat de rechter op de stoel van de regering is gaan zitten?

‘Op het moment dat de politiek nalatig is en de eigen burgers niet beschermt terwijl de wet dat eist, moet de rechter recht spreken als de burgers daarom vragen. De risico’s zijn inmiddels zo groot geworden dat niets doen geen optie is, en te weinig doen ook niet. Dat heeft de staat overigens ook niet betwist. Wat de komende twintig jaar gebeurt, is bepalend voor de komende eeuwen. Als we op deze voet verdergaan, staat het water in 2300 zes meter hoger. Daar valt niet tegenop te dijken. Overigens heeft de Hoge Raad gezegd: dit is een uitzonderlijke zaak. Het is niet zo dat burgers nu voor elk onderwerp zaken bij de regering kunnen afdwingen. Het gevaar is zo groot, dat je de rechter om bescherming mag vragen.’

 

Een ander belangrijk punt in deze zaak was causaliteit: maakt minder CO2-uitstoot van een klein land als Nederland verschil bij het wereldwijde klimaatprobleem?

‘Op dat gebied bestond gelukkig veel jurisprudentie. Zelf maak ik wel eens de vergelijking met de situatie dat zeg meneer Jansen door veel mensen mishandeld wordt, en dat je dan ook een beetje gaat meedoen. Dan ben je gewoon fout en dus medeaansprakelijk. Ook als het niet meneer Jansen is maar mevrouw Klimaat. De essentie van het klimaatverdrag is dat ieder land aanspreekbaar is op zijn eigen aandeel in het veroorzaken van klimaatverandering. Het aandeel van Nederland is niet zo klein als we denken. Wereldwijd staan we op plek 34 van landen die veel CO2 uitstoten. De rest stoot minder uit. Als Nederland al “te klein” zou zijn qua uitstoot, dan zouden 174 landen die nog minder uitstoten helemaal niets hoeven te doen. Dan lossen we het klimaatprobleem nooit op. En kijk je binnen die groep van 34 naar de hoogste uitstoot per inwoner, dan staat Nederland in de top 10, boven China, India of elk EU-land.’

interview Peter Pelzer

‘Op het moment dat de politiek nalatig is en de eigen burgers niet beschermt terwijl de wet dat eist, moet de rechter recht spreken als de burgers daarom vragen’

Hoe was de taakverdeling met Urgenda?

‘Voor het juridische deel kreeg ik veel vertrouwen. De keuzes legde ik steeds voor, en ze zijn steeds gevaren op mijn advies. De media suggereerden dat het Urgenda vooral om de publicitaire aandacht ging. Maar het was van meet af aan een juridische kwestie. Het mooie aan deze zaak is dat Urgenda niet achteromkijkt, niemand de schuld geeft. De focus is gericht op oplossingen. Urgenda maakte ook het “40-puntenplan” met betaalbare en haalbare CO2-reducerende maatregelen.’

Na het winnen van de eerste rechtszaak stapte Roger Cox uit het team. Hoe was dat voor jou? 

‘Graag had ik het samen afgemaakt, maar Roger werd door Milieudefensie gevraagd om een zaak tegen Shell te doen. Dat ging niet samen. Wanneer je met twee advocaten een zaak draait, ben je het ook wel eens niet eens. Dat is helemaal niet erg, vaak word je daar zelfs beter van. Dat moest ik nu missen. Het Hoger Beroep deed ik vervolgens met hulp van een kantoorgenoot en een jurist van Urgenda op het gebied van klimaatrecht. Tegen het eind van het Hoger Beroep liep uit voorzorg alvast een cassatieadvocaat mee. En inderdaad, nadat we ook het Hoger Beroep wonnen, ging de staat in cassatie.’

 

Heeft de houding van de overheid je verbaasd, zeker toen ze in cassatie ging? 

‘De uitspraak van het Hof was glashelder: de klimaatsituatie is zo erg dat zorgplicht niet alleen voortkomt uit het burgerlijk recht, maar ook uit mensenrechten. Toch ging de staat in cassatie. Ik denk dat politici het heel vervelend vonden dat de rechter meekeek. De reactie was: “We zijn het eens met Urgenda, maar vinden dit geen zaak voor de rechter.” Maar als dat het enige probleem was, had de regering ook alleen deze vraag over de zogenaamde Trias Politica kunnen voorleggen, maar ze vocht alles aan wat ze kon bedenken.’

 

Dus ging het toch om de vraag of de staat verantwoordelijk kan worden gehouden?

‘En om nog veel meer! Het thema klimaat is gepolitiseerd: het debat gaat niet meer over de feiten, maar over je politieke zin willen krijgen. Om de paar jaar maakt het IPCC (klimaatpanel van de VN, red.) een rapport voor de overheid. Daarin wordt al het wetenschappelijk onderzoek op het gebied van klimaat samengevat en gewogen. Het zijn feiten die de Nederlandse overheid onderschrijft, maar waaraan zij vervolgens geen consequenties wil verbinden. Politiek zit dit thema muurvast. Er moest wel een rechter aan te pas komen om dit open te breken.’

Baanbreker_1422
Je bent niet alleen jurist, maar deed ook de kunstacademie en speelde toneel in gezelschap De Nieuw Amsterdam. Welke rol speelt die andere kant nog in je leven?

Welke rol speelt die andere kant nog in je leven? ‘Ik vind dat ik beter ben als advocaat dan als kunstenaar, dus toen het niet meer te combineren was bepaalde dat mijn keuze. Het grappige is dat voor mij persoonlijk de kunstwereld bepalender is geweest. Vooral door de mensen die ik er heb ontmoet. Ik leerde er om open te staan voor ideeën van anderen, op mijn intuïtie te varen en een eigen weg te durven gaan. Ook als advocaat zoek ik vanuit mijn intuïtie naar de beste aanpak, dan blijken binnen het wetssysteem soms onverwachte oplossingen mogelijk.’

 

Je bent de enige advocaat die dit proces van begin tot einde meemaakte. Hoe hield je het vol? 

‘Vooral omdat dit een zaak is die draait om rechtvaardigheid. Ik ben geen klimaatactivist, maar advocaat. In die rol sta je naast je client, bij tegenwind ga je voorop. Waar ik als advocaat slecht tegen kan, is onrechtvaardigheid. Dat was wat hier in hoge mate het geval. Er wordt om de klimaatgevaren heen gedraaid, soms gelogen. Wij vertelden het eerlijke verhaal. In Zuidoost-Azië en Afrika gaan mensen de hoogste prijs betalen van de klimaatverandering. Terwijl wij voor het grootste deel de veroorzakers zijn en ermee weg proberen te komen. Oneerlijk.’

Urgenda en ASN Bank

ASN Bank werkt sinds 2011 samen met Urgenda op het gebied van klimaat. De bank steunt de organisatie voor innovatie en duurzaamheid bij diverse projecten. In 2030 wil ASN Bank dat alle investeringen en beleggingen van de bank per saldo een positief effect hebben op het klimaat. Urgenda helpt mee aan dit langetermijndoel.

Je staat ook gedupeerden bij van oude schadegevallen van aardbevingen in Groningen?

‘Ik besloot een aantal mensen in mijn vrije tijd bij te staan vanwege de hypocrisie die ik zag. De NAM haalde tientallen jaren voor miljarden uit de grond en doet nu moeilijk over het compenseren van gedupeerden. Onvoorstelbaar wat het bedrijf uit de kast haalt om hier onderuit te komen.’

Ga je nu meer klimaatzaken doen?

‘Ik merk dat ik aarzel. Deze zaak legde enorm beslag op mijn werk, maar ook privé. Een woonkamer vol met dossiers, zelfs op de eetkamer­stoelen lagen stapels. Voor mijn gezin was ik slecht beschikbaar. Niet dat ik knorrig was, maar wel in beslag genomen. Die intensiviteit maakt dat ik niet direct een nieuwe klimaatzaak vanaf de grond zou opbouwen. Het dossier was als een hele grote olifant die ik bij drie verschillende rechters opnieuw moest opwarmen en opeten om het verhaal te kunnen uitleggen. Ik moet even niet denken aan een nieuwe olifant.’ 

 

Hoe is jouw privébetrokkenheid bij het milieu?

‘Door zo diep in dit onderwerp te duiken, zijn mijn ogen opengegaan. Als ik met mijn goede inkomen niet een bijdrage kan leveren, wie dan wel? Dus toen mijn auto aan vervanging toe was, heb ik ’m ingeruild voor een elektrische, mijn huis is inmiddels energieneutraal en we eten steeds minder vlees. Ik ben geen zedenmeester, maar vind wel dat iedereen zijn best moet doen.’ 


Naar boven 

Gerelateerde artikelen:

Gerelateerd
Anniek Mauser (Unilever)
‘Onze duurzame merken groeien het hardst’

Goedgeld December 2019


Gerelateerd
Esther-Mirjam Sent:
‘Banken moeten de mens weer centraal stellen’

Goedgeld September 2019


Gerelateerd
Marjan Minnesma van Urgenda: ‘De nieuwe economie komt eraan.’

Goedgeld november 2017


Koos van den Berg, juridische brein achter de Urgenda-klimaatzaak, blikt terug op de rechtszaak die de overheid dwong om zich te houden aan de eigen norm: de CO2-uitstoot met een kwart verminderen ten opzichte van 1990.

3/15
Loading ...